Veel mensen willen dat zelfbeschikking over het levenseinde een ‘grondrecht’ wordt, dit werpt grote vragen op. Gaat het werkelijk over zelfbeschikking en kunnen we overzien welke invloed dat heeft op de doorgang naar een ander bewustzijn dat zich ná de dood ontvouwt. Er wordt al veel en vanuit verschillende invalshoeken over geschreven, nu zijn er ook cijfers. Een onderzoek. No man is an island entire of itself’, schreef de dichter John Donne. Een onderzoek die ons op weg kan helpen naar antwoorden.

Wat kan de bijzondere betekenis zijn van een laatste levensfase, wat missen we als we ons leven voor ons natuurlijke stervensmoment beëindigen?  “Voltooid leven – ik vind het een te rooskleurig woordje. Een spirituele sterven cultuur die gericht is op een groot dankjewel aan het einde van het leven komt er niet in voor. Is dat niet waar de cyclus Leven-Dood-Leven over gaat?  Het is opmerkelijk hoe snel in Nederland het begrip voltooid leven over de toonbank geschoven en geadopteerd is, zonder dat duidelijk is wat ermee bedoeld kan zijn….

Een voltooid leven, kunnen we daar samen wat aan doen?

Els van Wijngaarden van onderzoeker en hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek deed groot onderzoek in de groep 55-plussers die het liefst hun leven willen beëindigen. Het gaat om zo’n 0,18 procent van alle 55-plussers die al langer dan een jaar een concrete doodswens heeft maar waarbij die doodwens niet altijd op de voorgrond ligt. Dat maakt het niet minder serieus maar wel meer complex. Ook blijkt dat de helft van de groep die dood wil uiteenlopende problemen heeft en dat het vaker om een stapeling van zorgen gaat. De vraag is zeer gerechtvaardigd of een wet ‘voltooid leven’ de oplossing is. “Voltooid leven klinkt te rooskleurig. Het is nooit zwart-wit.” Onderzoeker Els van Wijngaarden waarschuwt politici: een doodswens bij ouderen kan ook overgaan.

Hieronder leest u het interview met Els van Wijngaarden dat op 30 januari 2020 in TROUW verscheen.

Marten van de Wier & Rianne Oosterom

Of hij niet een halve pil van Drion kan krijgen. Een van de onderzoekers uit het team van Els van Wijngaarden zit tegenover een oudere man met een doodswens. Een pil, verklaart de man, die hem voor de helft van het jaar doodmaakt; alleen in de winter, als het weer somber en naargeestig is, en hij zoveel binnen zit. ‘Wat doe ik hier nog’, denkt hij dan. Maar in de zomer wint zijn levenslust het van zijn levensmoeheid.

“Dat zegt genoeg over de ambivalentie die deze man ervaart in zijn doodswens”, zegt Els van Wijngaarden. De afgelopen jaren zat zij tegenover vele ouderen die niet meer wilden leven. Eerst vormden ze het studieobject voor haar proefschrift, nu vormen ze het middelpunt van een groot onderzoek dat ze in opdracht van het kabinet deed, samen met collega-onderzoekers van de Universiteit voor Humanistiek en het Julius Centrum van het UMC Utrecht.

Een van de belangrijkste conclusies uit het onderzoek dat donderdag is gepubliceerd, is dat een doodswens zelden zwart-wit en onveranderlijk is. Uit het onderzoek blijkt dat naar schatting 10.000 Nederlanders van 55 jaar en ouder hun leven willen beëindigen of hulp willen krijgen bij zelfdoding, zonder dat ze ernstig ziek zijn. Het gaat om zo’n 0,18 procent van alle 55-plussers die al langer dan een jaar zo’n concrete doodswens heeft.

Hoe ambivalent een doodswens soms is, blijkt uit het feit dat het overgrote deel van deze groep niet dag in dag uit dood wil. Slechts bij 8 procent van deze tienduizend personen staat de wens tot levensbeëindiging altijd op de voorgrond. Bij driekwart wisselen de wens tot sterven en de wens tot leven elkaar af, en bij 17 procent staat juist, ondanks hun doodswens, de wens tot leven voorop.

Dat betekent dat maar achthonderd mensen echt zeker lijken te zijn van hun doodswens. Kunt u dat getal niet beter als uitgangspunt gebruiken, in plaats van de tienduizend mensen?

“Dat een doodswens niet constant op de voorgrond ligt, betekent niet dat mensen niet dood willen. Natuurlijk: hoe meer ze aan het leven hechten, hoe lastiger het is om te zeggen of ze echt dood willen. Maar er zijn veel mensen die zeggen: ik wil dood, maar als ik een haring eet, geniet ik wel van het leven. Dat maakt hun doodswens niet minder serieus, maar wel complexer. Ook bij mensen bij wie de wens tot levensbeëindiging meer op de voorgrond ligt, is er altijd een wens om te leven aanwezig. Ik denk dat we te veel in of-of denken.”

30 procent van de mensen die dood wil, zegt die wens al het hele leven te hebben.

“Dat vonden wij ook heel opvallend. Dat ‘ik heb dit al mijn hele leven’ is misschien eerder hun ervaring op dit moment dan een feit, maar ze geven hiermee in elk geval aan dat ze die wens al heel lang hebben. Bij deze groep vraag je je af: is er dan toch een psychische ziekte? Of is de aanhoudende doodswens bijvoorbeeld gelieerd aan traumatische jeugdervaringen?

“Sowieso blijkt uit het onderzoek dat de helft van de groep die dood wil mentale of fysieke problemen heeft. Dat maakt duidelijk dat we het hier niet hebben over een groep mensen die zegt: nou is het mooi geweest, mijn kinderen zijn opgegroeid, ik heb alles gedaan wat ik wilde doen, mijn leven is voltooid, en het is tijd om eruit te stappen.”

Wat vindt u dan van de term voltooid leven?

“Dat is geen passende term voor mensen met een doodswens. Uit het onderzoek blijkt dat als een doodswens langer dan een jaar speelt, er altijd sprake is van een stapeling aan zorgen – niet per se van ziekte – maar er is altijd wat aan de hand. Dat moet je in een term serieus nemen, vind ik, en niet verdoezelen.”

Heeft u een alternatief? Lijden aan het leven? Onmacht om te leven?

“Ze lijden niet per se aan het leven. Soms lijden ze aan een ziekte maar genieten ze nog van het leven. En iets als levensmoeheid is heel erg individueel. Jij bent moe van het leven, maar het leven kan jou ook moe maken. Een doodswens wordt deels door situationele omstandigheden versterkt. Omdat het om zo’n heterogene groep gaat, denk ik: we moeten het benoemen zoals het is. Deze mensen hebben een doodswens en zijn niet ernstig ziek, that’s it. Iedereen moet natuurlijk zelf weten welke term hij of zij gebruikt in het publieke debat. Maar als je zegt: ‘Mijn moeder heeft een voltooid leven’, dan is dat voor je het weet een beetje bagatelliserend.”

 

Bij ‘voltooid leven’ bestaat vaak het beeld van de hoogopgeleide, mondige oudere. Maar de helft van de mensen die dood wil, komt uit een lagere sociale klasse.

“Inderdaad. Wij waren ook verbaasd over die oververtegenwoordiging. Maatschappijbreed behoort maar zo’n 30 procent van de 55-plussers tot deze klasse. Ook opvallend: 36 procent van de mensen die dood wil, rapporteert dat financiële problemen hun doodswens versterken. Dan past een term als voltooid leven totaal niet. Ze lijken eerder te zeggen: ik weet niet hoe ik het moet rooien.”

Ook factoren als eenzaamheid en de vrees om anderen tot last te zijn, versterken de doodswens. Moeten we het dáár niet over hebben?

“We moeten in ieder geval rekening houden met de complexiteit van dit probleem. Als mensen ook rapporteren over eenzaamheid en geldnood, dan moet je als samenleving met elkaar beslissen of stervenshulp daar één van de antwoorden op moet zijn.”

U heeft hier toch vast zelf een mening over…

“Het klinkt misschien flauw, maar naarmate je meer van dit onderwerp weet, wordt het complexer. Ik vind het heel belangrijk om te benadrukken dat een doodswens niet altijd is op te lossen, bijvoorbeeld als mensen er al hun hele leven mee rondlopen. Zo’n doodswens kan wiebelen, maar verdwijnt niet door een campagne tegen eenzaamheid. Een doodswens kan verminderen of verdwijnen, maar kan ook zo persisterend kan zijn dat mensen zichzelf doden. Van de achttien mensen in ons langetermijnonderzoek, die ik sinds 2013 gevolgd heb, maakten er negen een eind aan hun leven. Aan de andere kant is bij drie van deze achttien de doodswens verdwenen. Bij de anderen vermindert hij soms, en wordt dan weer sterker.”

Als een doodswens vaak wiebelt, is het wel heel moeilijk om daar een zorgvuldige wet voor te maken.

“We moeten nadenken of we het erg vinden of een doodswens nog had kunnen veranderen, terwijl iemand er al uit is gestapt. Ik vroeg een meneer bij wie de doodswens was verdwenen: wat als u het toch had gedaan, was dat niet ontzettend jammer geweest? ‘Nou, dat had mij geen bal kunnen schelen’, zei hij heel nuchter, ‘dan had ik toch niet geweten wat ik had gemist’. Iemand anders zei juist: ‘Ik ben zo blij dat ik dit nog mee mag maken, dat ik er niet al uitgestapt ben’. Wat voor waardeoordeel je hecht aan het feit dat een doodswens kan kantelen, kan heel verschillend zijn.”

D66 vindt dat iemands keuze vrijwillig en weloverwogen moet zijn, en wil dat laten toetsen. Maar hoe bepaal je of die keuze weloverwogen is?

“Ja, dat is heel lastig. Heel belangrijk is dat je doorvraagt. Als je langer doorpraat over hun doodswens, zeggen mensen soms: ‘Ik zeg dit nu wel, maar eigenlijk bedoel ik…’ Denk dus niet te snel, o iemand wil dood, ik begrijp het wel. Probeer eerst eens te vragen: wat betekent dit voor u? We moeten toch niet willen dat mensen die hun doodswens niet overzien, die het gevoel hebben knel te zitten, of ouderen voor wie er nog alternatieven zijn, hulp krijgen om dood te gaan.”

Mocht er een wet voor voltooid leven komen, dan moet de overheid rekening houden met de plicht die ze heeft om kwetsbare mensen te beschermen, schrijft u. Als financiële zorgen een rol spelen in een doodswens, botst dat dan met die plicht?

“Daar kan ik moeilijk in het algemeen iets over zeggen. Bij een doodswens spelen altijd meerdere factoren, en die stapeling kan onoplosbaar zijn. Ook geldzorgen zijn niet altijd oplosbaar. De overheid kan niet iedereen 250 euro extra toestoppen per maand. Maar dit blijft een probleem waartoe we ons moeten verhouden: we moeten heel goed nadenken hoe je de positie van kwetsbare mensen beschermt. Er moet geen regelgeving komen die daar te gemakkelijk aan voorbij gaat.”

U bent al jaren met dit onderwerp bezig. Wat hebben alle gesprekken met mensen met een doodswens met u gedaan?

“Ik ben opgeleid tot geestelijk verzorger. Ik heb mij altijd gerealiseerd dat deze gesprekken wezenlijk zijn, maar ook ingewikkeld. Uit ons onderzoek blijkt dat veel mensen behoefte hebben aan een gesprek over hun levenseinde. Maar ze voelen zich daarin op zichzelf teruggeworpen. Dat besef heeft mij aangegrepen.

“Het is uniek aan Nederland dat we van zo’n hoogstpersoonlijke zaak een politiek onderwerp maken. Wat mij opvalt, is het verschil tussen het gemak waarmee we over het levenseinde in de samenleving spreken, en de moeite waarmee dat in persoonlijke kring gepaard gaat. Als moeder zegt: ‘Ik hoef niet meer’, reageren veel mensen daar toch bagatelliserend of ontwijkend op.

“Terwijl het ontzettend belangrijk is om samen een doodswens uit te pluizen. Het belang van dat persoonlijke, existentiële gesprek raakt ondergesneeuwd in het geprofileerde debat. Ik hoop dat de discussie over voltooid leven niet alleen gaat over hoe we dat gaan regelen, maar ook over hoe we met elkaar omgaan. Als mensen zo’n wens hebben, moeten we ze er niet gelijk op wijzen dat de zon nog schijnt. Of juist dat ze euthanasie moeten bespreken met een dokter. Dan moeten we zeggen: ga zitten, vertel.”

Ethicus Van Wijngaarden doet al jaren onderzoek naar ouderen met een doodswens. Ze promoveerde eind 2016 op „de ervaringswereld van het voltooide leven” aan de Universiteit voor Humanistiek en schreef het boek Voltooid leven: over leven en willen sterven.

 

LeesTip: De grote les uit het bijna-dood onderzoek is nu juist dat we als mens niet een lichaam zijn, maar een lichaam hebben. Een dodenboek is tegelijk een levensboek – Want er is één bewustzijn en één leven. Vóór of na de dood.

Het boek over over de tanende glans van uiterlijkheden, over waarachtigheid en de gevoelde aanwezigheid van overledenen bij een natuurlijke dood is natuurlijk het Tibetaans Dodenboek; Het Bardo Thödol  geeft een gedetailleerde beschrijving van wat de stadia zijn waar de overledene gedurende de eerste zeven weken na de dood doorheen gaat of kan gaan en inzicht geeft in de reis die altijd verder gaat….

 

10 gedachten over “Het is nooit zwart-wit  

  1. Ja, waarom uitpluizen, alsof het leven hier op aarde zo geweldig is De aarde. Als je dood wil,ben je vrij om te gaan, je bent een vrij mens. Ik denk persoonlijk ook dat er steeds meer mensen dood willen, omdat alles is verbonden en alles is energie.Als je weet dat er alleen in Nederland al, 1,7 miljoen dieren per dag worden vermoord -op een wrede manier- in slachthuizen, die pijn die je voelt, de hopeloosheid en het verdriet is ondraaglijk! En er zijn veel mensen die eten deze dieren?!?! Wat denk je hoe je dat je trillingsfrequentie beïnvloed!? Anyway , ik weet dat ik van de sterren kom, daar is mijn thuis. Daar leven mensen met respect voor elkaar, dieren en de natuur. Daar wil niemand dood. Conclusie, het ligt niet alleen aan de mens als individu zelf.

  2. Angel, ik ben het in grote delen met je eens. Ook vind ik het ‘lastig’ als iemand – domweg door opleiding – zich gaat inspannen om die doodswens in kaart te brengen. De waarde-oordelen in deze tijd (en iedere tijd overigens) leidend laten zijn voor hoe een mens (of wezen) zich voelt, of er ‘goede’ argumenten zijn, die dus vanuit de eigen belevingswereld interpreteren, is echt aanmatigend. Dan toch ook weer het ‘hoog- en laagopgeleid zijn laten meewegen, maakt het wat mij betreft ronduit arrogant. Ik ken veel hoogopgeleiden met een bijzonder laag bewustzijnsniveau. Als er toch onderscheid gemaakt wordt, laat dat dan de maatstaf zijn. Je via het denken, het brein en een oplossingsgerichte activiteit ‘bemoeien’ met iets dat juist ver buiten deze periferie ligt, is het meest kenmerkend voor het gapende gat dat tussen diegene die ‘naar huis wil’ en degene die beoordeelt of dat wel terecht is ligt. Ieder contact hierover gaat mank, zolang de ene partij het leven als kostbaar blijft beschouwen en de dood als een ‘vijand en niet-goed’. Als hier zich al een ‘recht’ tot beoordelen aan zou dienen, laat er dan iemand opstaan die voorbij het ego en de dualiteit kan ‘kijken’. Tot die tijd is het meten met verschillende maten. Breng eerst de stelling maar eens in waarom het leven meer waard zou zijn dan de dood, zonder de één als autoriteit te beschouwen en de ander (die gewoon naar huis wil) als degene die met goede argumentatie moet komen om de eerste te ‘overtuigen’. Nogmaals: aanmatigend en arrogant en bepaald niet behept met een ontwikkeld bewustzijn…

    1. Mooi gezegd en vertaald! Ik begrijp je helemaal. Weet je dat ik ooit wel eens heb gelezen over een volk is dat bij een geboorte heel erg verdrietig is en de gehele dag in de rouw en bij een overlijden een groot feest vierde.Ik voelde een soort herkenning van gevoelens toen!? Ik moet hieraan denken bij jouw tekst.

    1. Je doet een pleidooi voor meer bewustwording – het is zinvol om het artikel of het onderzoek goed te lezen en heimwee niet te verwarren met een doodswens; en zwart-wit niet te lezen als dood-leven maar dat mensen kunnen veranderen als situaties veranderen.
      Dat is wat het onderzoek aangeeft, een doodswens is eigenlijk een vraag naar ‘hoe’ te leven..De reis van hoofd naar hart (thuis) kun je enkel op aarde gaan, dat heb ik hopelijk doorheen mijn artikelen voldoende aangegeven….en velen met mij.

  3. Ik heb het heel goed gelezen juist. Toch ook verbaasd over je reactie: is de vraag werkelijk ‘hoe te leven’? Ik zou dat niet zomaar voor een ander kunnen/willen invullen. Dat de reis van het hoofd naar het hart alleen op aarde zou kunnen worden ervaren, staat voor mij ook niet vast. Ook niet als ‘vele met jou’ dit denken of vinden. I rest my case v.w.b. mijn eerste reactie: ‘denken’ te weten wat een ander voelt en bedoeld is prima, dergelijke persoonlijke vorm van interpretatie als een ‘wetenschap’ presenteren echter……:-).

  4. P.S. er bestaat bij mij geen verwarring tussen de zaken die je noemt. Wederom lastig dat je antwoord (hoe zacht ook verwoord;-) impliceert dat ik het niet goed heb gelezen, zaken door elkaar haal, kortom niet goed in staat ben ‘tot mij te nemen’ wat er ge-/beschreven staat. Zonder te willen ‘winnen’, bewijst het wederom wat ik probeer duidelijk te maken. Hoe duidelijk jij het voor jezelf misschien in kaart het gebracht, dit als een ‘mal’ over een ander heen leggen en de ‘uitstekende’ delen ‘passend’ willen maken, schuurt voor mij nogal…

  5. #fluisteralsjeblieft. Ik laat de mens zeker niet vallen hoor. Ik denk alleen dat het geen individueel iets is, dat er steeds meer mensen deze wereld te pijnlijk vinden om te leven. Mensen hebben een vrije wil is mijn mening.
    Dat het helemaal zo gek niet is dat steeds meer mensen deze wens hebben gezien de genoemde gebeurtenissen. Natuurlijk kom je op voor dieren en leef je zo zuiver mogelijk, maar dan nog worden wij geconfronteerd met dingen (die onze overheid regelt en mogelijk maakt, zoveel miljoen voor dierproeven -de aapjes in Rijswijk- mega-veestallen en export dierenhandel) die teveel pijn doen. Stel, je zet je in, je hebt al jaren petities getekend, je bent vegetarier, koopt geen leer, het helpt allemaal niet omdat degene die de regels bepaald bovenin, dit wrede gebeuren alleen maar uitbreidt! Kan ik me goed indenken dat mensen er klaar mee zijn, met het leven op deze aarde. Want het is een gegeven dat de natuurlijke orde teveel verstoord is en dit invloed heeft op ons allemaal.
    Omdat alles verbonden is en alles energie, zou ik het daarom mooi vinden dat dit gegeven ook meegenomen wordt in onderzoeken naar de wens naar de dood.

  6. Mijn naam is Joke en kun je overal op mijn website vinden. Voor vragen of opmerkingen over het onderzoek kun je het beste zelf contact opnemen met Mevr. van Wijngaarden.

    Dit gesprek is niet af, er komen voortdurend nieuwe inzichten vrij over leven voor en leven ná – oftewel het cyclische van leven-dood-wedergeboorte is veel groter dan de mensheid maar vermoeden kan. In dat licht vond ik het fijn om dit onderzoek via mijn website te kunnen delen en het gesprek over onze eigen persoonlijke vragen te stimuleren.

    De Natuur toont ons doorheen de seizoenen keer op keer dat dood niet dood is, tenzij we ingrijpen. De gevolgen kunnen we (nog) niet overzien….. wel is bekend dat elke keuze consequenties heeft…..

    Wie persoonlijk, één op één, wil doorpraten over ervaringen kan via de mail contact opnemen. Je doet ertoe in welke leeftijdsfase je ook aangekomen bent – leermomenten zijn er altijd!

    lieve groet, Joke

Laat een reactie achter op Angel Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s